فصل [ : مسجد الحرام ] مسجد الحرام در آغاز فراخنايى براى چرخش طواف‌كنندگان بر گرد كعبه بود و در روزگار پيامبر خدا صلّى اللّه عليه و إله و ابو بكر صديق رضى اللّه عنه ديوارى پيرامونى نداشت . چون عمر رضى اللّه عنه به خلافت رسيد و شمار مردم فزونى يافت ، او مسجد را توسعه داد ، خانه‌هايى چند خريد و به مسجد فروخت و خانه‌هايى هم بر خلاف نظر همسايگانى از مسجد كه از فروش خانه‌هاى خويش خوددارى مىورزيدند خراب كرد و بهاى آن‌ها را كنار نهاد تا اين‌كه آن را ستاندند . وى براى مسجد ديوارهايى كوتاه ، كمتر از قد انسان ، ساخت و چراغها را برروى اين ديوارها مىنهادند . عمر رضى اللّه عنه نخستين كسى بود كه براى مسجد ديوارى قرار داد . چون عثمان رضى اللّه عنه به خلافت رسيد سراهايى چند خريد و با افزودن آن‌ها مسجد را توسعه داد او خانه‌هاى كسانى را هم به تصرف درآورد و بهاى آن‌ها را كنار نهاد . آنان در جوار خانه از او ناليدند . او نيز گفت : تنها بردبارى من در برابرتان ، شما را در برابر من دلير كرده است ؛ عمر رضى اللّه عنه همين كار را با شما كرد . اما شما كار او را پذيرفتيد و رضايت داديد . عثمان سپس فرمود آنان را به زندان افكندند تا هنگامى كه عبد اللّه بن خالد بن اسد درباره‌شان با وى سخن گفت و او هم آنان را رها ساخت . عثمان رضى اللّه عنه هنگام توسعهء مسجد ، رواق‌هايى براى آن ساخت و بدين‌سان او نخستين كسى بود كه براى مسجد رواق قرار داد . بعدها وليد بن عبد الملك مسجد را توسعه‌اى ديگر داد و ستون‌هايى از سنگ و مرمر برايش آورد . سپس منصور رضى اللّه عنه بر مسجد افزود و آن را نوسازى كرد . مهدى رضى اللّه عنه پس از او بر مسجد بناهايى اضافه كرد و از آن پس مسجد تا روزگار حاضر بر همان وضع مانده است « 1 » . [ مكهء مكرمه ] مكه در آغاز داراى خانه نبود و قرشيان ، پس از جرهم و عمالقه - به كوهها و دره‌هاى آن پناه مىبردند . آنان به هدف حفظ استيلاى خود بر كعبه و بدان واسطه كه به دليل منزل داشتن در حرم ، آن را به خويش گزين سازند ، از حرم مكه كه به كعبه انتساب داشت ، بيرون نمىرفتند و بر اين باور بودند كه بدين‌واسطه جايگاه و منزلتى خواهند داشت . هر اندازه شمار كسان اين قبيله فزونى مىيافت و رهبرىاى در ميانشان شكل مىگرفت اميد آنان نيز بيشتر مىشد و

--> ( 1 ) . دربارهء توسعه‌هاى بعدى مسجد بنگريد به : كردى ، مكه و مدينه تصويرى از توسعه و نوسازى ، ص 70 و پس از آن - م .